رازهای سربه‌مُهر یک تمدن در جنوب کرمان؛ باستان‌شناسان به کنارصندل برمی‌گردند

به گزارش ایرنا، با وجود اینکه پیش از این وعده داده شده بود فصل جدید کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل از آبان‌ماه امسال آغاز می‌شود، این اتفاق نیفتاد و برگزاری همایش بین‌المللی باستان‌شناسی جیرفت در اولویت قرار گرفت. همایشی که قرار بود هشتم تا دهم دی‌ماه امسال برگزار شود اما نشد.

در حالی که پرونده کاوش‌های کنارصندل می‌رفت تا بایگانی شود، سرپرست کاوش‌ها روز سه‌شنبه به ایرنا خبر داد که از بیستم دی‌ماه به جیرفت خواهند آمد.

در دشت پهناور جیرفت در جنوب استان کرمان، جایی که هلیل‌رود هزاران سال است زندگی را در آن جاری نگه داشته، تپه‌ای آرمیده که شهرت و رازآلودگی‌اش، آن را به یکی از بحث‌برانگیزترین نام‌ها در باستان‌شناسی ایران و حتی جهان بدل کرده است: کنارصندل؛ یکی از قدیمی‌ترین و معدود آثار شهرنشینی در جهان...

داستان کنارصندل برخلاف بسیاری از محوطه‌های تاریخی، نه با کلنگ باستان‌شناسان بلکه با خشم طبیعت آغاز شد. اوایل دهه هشتاد خورشیدی، سیلابی سهمگین بخشی از خاک دشت جیرفت را شست.

اگرچه این پیشامد روی تاریکی داشت و موجی از غارت و قاچاق اشیای تاریخی را به راه انداخت و یکی از تلخ‌ترین خاطرات جمعی مردم جیرفت را رقم زد اما موجب شد تمدنی که قرن‌ها در زیر زمین پنهان مانده نیز رخ بنمایاند.

در پی این اتفاقات، کاوش‌های علمی باستان‌شناسی در کنارصندل جیرفت آغاز شد و امید به شناخت یکی از ناشناخته‌ترین فصل‌های تاریخ ایران سر برآورد. در جریان همین کاوش‌ها بود که از سوی یوسف مجیدزاده، نظریه‌ای جسورانه مطرح شد: این‌که کنارصندل می‌تواند همان تمدن افسانه‌ای «اَرَتَ» باشد؛ نامی که در متون کهن میان‌رودان از سرزمینی ثروتمند، پیشرفته و رقیب سومر یاد می‌کند. این دیدگاه، توجه محافل علمی جهان را به جیرفت جلب کرد و برای مدتی، این دشت آرام به یکی از کانون‌های داغ باستان‌شناسی بدل شد.

اما پس از چند فصل کاوش و تحت‌تاثیر عوامل متعدد، پژوهش‌ها و حفاری‌های باستان‌شناسی جیرفت متوقف شد و نشد پرده از رازهای مگوی این تمدن به‌طور کامل برداشته شود.

این توقف حدود ۱۵ سال طول کشید تا اینکه از زمستان سال ۱۴۰۲ خورشیدی و با حضور سیدمنصور سیدسجادی از باستان‌شناسان مجرب ایران و کسی که مجیدزاده او را «مناسب‌ترین پژوهشگر و باستان‌شناس برای این کار» معرفی کرده بود آغاز شد.

در فصل نخست کاوش‌ها با سرپرستی سیدسجادی، از آن‌جایی که توقف طولانی‌مدت ۱۵ ساله موجب تخریب یافته‌ها و آثاری شده بود که پیش از این از دل این تپه‌ها بیرون آورده شده بود، تمرکز بر مرمت این آثار قرار گرفت و کارهای مقدماتی برای حفاری‌ها انجام شد.

پس از حدود ۴۵ روز فعالیت مستمر در این تپه، باستان‌شناسان رفتند و پاییز سال ۱۴۰۳ خورشیدی دوباره بازگشتند. این‌بار، حفاری هم انجام شد؛ یافتن مکانی که دورریز اشیای این شهر باستانی بوده به همراه تعداد زیادی اثرمهر و پیمانه و ابزارهای شمارشی و حسابداری و بخشی از دیوار دژ در مرتفع‌ترین قسمت تپه و انبار غله و خمره‌هایی بزرگ در آن از جمله دستاوردهای این فصل از کاوش‌ها بود.

با اتمام این دوره از کاوش‌ها، باستان‌شناسان ترانشه‌ها را با خاک پوشاندند و کنارصندل را ترک کردند و در حالی که قرار بود آبان‌ماه امسال برگردند،‌ این اتفاق نیفتاد و قرار است از بیستم دی‌ماه جاری به کنارصندل برگردند.

در جست‌وجوی پیشینه‌ای کهن‌تر

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت با تایید تاخیر در شروع فصل جدید کاوش‌های باستان‌شناسی در این محوطه گفت: یکی از مشکلاتی که مانع از آن می‌شود نتوانیم در زمان زودتری کاوش‌ها را آغاز کنیم، تامین اعتبارات آن است که اکنون و برای فصل جدید کاوش‌ها، با حمایت وزیر میراث‌فرهنگی و کوشش‌های «زارعی» رئیس پژوهشگاه باستان‌شناسی و همکاری صمیمانه «نوکنده» رئیس موزه ملی ایران مشکل حل شده و قرار است اعتبارات کافی را به ما بدهند.

سیدمنصور سیدسجادی با بیان اینکه رسما از ۲۰ دی‌ماه حفاری را در کنارصندل شروع می‌کنیم، درباره جزئیات فصل جدید کاوش‌ها و اینکه در پی یافتن پاسخ برای چه پرسش‌هایی هستند؟ اظهار کرد: در ۲ فصل گذشته از دوره جدید کاوش‌ها، یک سلسله کاوش‌های مقدماتی انجام دادیم و اطلاعاتی حاصل شد که شاید در ظاهر چندان به نظر نیایند اما به ما کمک می‌کنند تا حفاری امسال را با دید کامل‌تری نسبت به گذشته کنارصندل انجام دهیم.

وی افزود: پیشینه سکونت در کنارصندل براساس کاوش‌هایی که پیش از این از سوی استاد بنده آقای دکتر مجیدزاده انجام شده، مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد تخمین زده شده است و تاکنون، در جریان کاوش‌ها برای اثبات دوره‌های قدیمی‌تر چیزی به دست نیامده است؛ یکی از برنامه‌های امسال ما گمانه‌زنی به صورت عمقی تا رسیدن به خاک بکر است که ببینیم آیا کنارصندل فقط از هزاره سوم پیش از میلاد پایه‌گذاری شده یا سابقه قدیمی‌تری دارد.

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت ادامه داد: پیش از این و در یکی، دو حفاری کوچک که همکاران ما در بخش دیگری از این منطقه یعنی قبرستان محطوط‌آباد که متاسفانه توسط قاچاقچیان تاراج شده است، انجام داده‌اند، آثاری از اواخر هزاره چهارم پیدا شد و ما فکر می‌کنیم احتمالا در گوشه و کناره‌های کنارصندل هم جایی باید باشد تا به آثار قدیمی‌تر دست پیدا کنیم.

سیدسجادی در پاسخ به این پرسش خبرنگار ایرنا پس فرضیه شما در فصل جدید کاوش‌ها این است که نشانه‌هایی از قدمت این تپه‌ها در دوران پیش از هزاره سوم به‌دست آورید؟ گفت: کنارصندل حدود ۶۰۰ هکتار وسعت دارد و حفاری‌هایی که تاکنون در آن صورت گرفته بسیار جزئی است اما قدمت هزاره سوم را برای این سایت باستانی تایید می‌کند و ما امیدواریم بتوانیم دوره‌های قدیمی‌تر را هم پیدا کنیم.

وی در پاسخ به این پرسش خبرنگار ایرنا که اگر چنین مدارکی به دست آورید، چه تغییراتی در باستان‌شناسی ایران و جهان ایجاد خواهد کرد؟ افزود: هر سایت باستان‌شناسی همیشه موجب تغییراتی می‌شود اما توجه داشته باشید که مسابقه قدمت نداریم و فقط می‌خواهیم ببینیم این شهر بسیار مجهز و پیشرفته که در هزاره سوم با آن برخورد کردیم از کجا و چه زمانی شکل گرفته است.

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت افزود: این شهر خلق‌الساعه که ایجاد نشده و این‌طور نبوده که ناگهان از هزاره سوم سکونت در آن شروع شده باشد؛ به‌خصوص به دلیل ساختارهای طبقاتی که این شهر باستانی داشته و اشیای بی‌نظیر و نفیسی که از این تپه‌ها (کنارصندل شمالی و جنوبی) به‌دست آمده، قاعدتا باید پیشینه‌ای قدیمی‌تر از این داشته باشد.

سیدسجادی یادآور شد: شاید هم در این فصل از کاوش‌ها به چیزی که این فرضیه را تایید کند دست پیدا نکنیم ولی این که چیزی پیدا نکنیم به معنای آن نیست که دوره قدیمی‌تری در کنارصندل وجود ندارد بلکه فقط می‌توانیم بگوییم ما فعلا چیزی پیدا نکرده‌ایم.

رمزگشایی از انبار غله

وی در پاسخ به این پرسش خبرنگار ایرنا که با حفاری‌های کاوش‌های فصل‌های‌ گذشته چه می‌کنید؟ گفت: بخشی از کاوش‌های ۲ فصل گذشته برای آشنایی بیش‌تر با محوطه بوده است.

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت توضیح داد: در فصل گذشته در بخش شمالی تپه، یکی از همکاران ما انبار بزرگ غله را پیدا کرد، این یافته‌ها برای ما بسیار مهم است چون کمک می‌کند ساختار و سازمان این شهر باستانی را بهتر بشناسیم. در این انبار، به خمره‌هایی رسیدیم که ارتفاع آن به ۹۰ سانتی‌متر و ۱۰۰ سانتی‌متر می‌رسد و امیدواریم امسال بتوانیم آن را مرمت کنیم. این خمره‌ها پر از مواد ارگانیکی بوده که دقیقا نمی‌دانیم چه هستند؟

سیدسجادی افزود: برای بررسی بهتر این یافته‌ها، امسال یک متخصص گیاه باستان‌شناس از دانشگاه سالنتو ایتالیا را در هیات باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت خواهیم داشت و برنامه دارم یکی از همکاران جوان‌تر ایرانی هم در کنار ایشان فعالیت کنند تا یاد بگیرد که روی این بافت‌ها کار کند.

سرنوشت دیوار دژ در گرو اعتبارات

وی در پاسخ به این پرسش خبرنگار ایرنا که در فصل جدید کاوش‌ها، کاری به حفاری‌های فصل گذشته ندارید؟ بیان کرد: این‌طور نیست که کارگاه‌های فصل قبل را به‌طور کامل کنار بگذاریم؛ در کارگاه شماره پنج که در واقع یک دورریزگاه در این شهر باستانی بوده است اثرمهرها و آثار و موادی یافته‌ایم که به شناخت سازمان اداری کنارصندل کمک می‌کند و حیف است که کاوش در این کارگاه را ادامه ندهیم.

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت ادامه داد: برخی کارگاه‌های فصل گذشته را اما مسدود می‌گذاریم چون برای ادامه کاوش در آن نیاز به تجهیزات و امکاناتی است که تامین آن هزینه بسیار زیادی دارد؛ مثلا در بالای تپه کنارصندل، دیوار یکی از دژها را در کاوش‌های فصل گذشته پیدا کردیم که برای حفاظت موقت از آن مجبور شدیم مجدد با همان خاک آن را بپوشانیم. برای کار در این کارگاه نیاز به داربستی داریم که تمامی جبهه جنوبی تپه را پوشش دهد و این هزینه‌های بسیار زیادی دارد.

سیدسجادی افزود: به‌دلیل چنین محدودیت‌هایی، ترجیح می‌دهیم بیش‌تر در قسمتی از این محوطه باستانی که به «شهر پایین» معروف است کار کنیم که در واقع برجستگی‌ها و برآمدگی‌هایی است که در اطراف تپه مشاهده می‌کنید.

امید به یافتن اسکلت انسانی

وی ادامه داد: احتمالا در قسمتی از تپه، در مجاورت پایگاه ماموران حفاظت کنارصندل هم با یک گمانه کوچک کار کنیم؛ به خصوص اینکه در هیات امسال ما یک انسان‌شناس استادیار دانشگاه ازبکستان نیز حضور دارد و می‌خواهیم از این فرصت استفاده کنیم و امیدوار باشیم لااقل یکی، دو اسکلت انسانی پیدا کنیم.

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت تصریح کرد: تا تعدادی اسکلت انسانی پیدا نشود بسیاری از مسائل برای ما پوشیده می‌ماند.

سیدسجادی در پاسخ به این پرسش که چقدر امیدوار هستید به اسکلت انسانی برسید؟ اظهار کرد: نمی‌توان از الان چیزی را به‌طور قطع مشخص کرد اما من خودم به این موضوع امیدوارم.

باستان‌شناسان خارجی در جیرفت

وی در پاسخ به این پرسش خبرنگار ایرنا که آیا اعتباراتی که برای این فصل از کاوش‌ها در نظر گرفته شده، رضایت‌بخش است؟ گفت: من همواره تاکیدم این بوده که اعتبارات کاوش‌ها در میانه راه قطع نشود و امسال با توجه به دستور وزیر میراث‌فرهنگی، امیدوار هستیم که به‌طور کامل تامین شود.

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت ادامه داد: هیات کاوش‌های امسال شامل ۱۸ تا ۲۰ نفر متخصص کرمانی و ملی و بین‌المللی است، یکی از همکاران باستان‌شناس جیرفتی هم قرار بود در تیم ما باشد که اعلام کرد به دلیل بیماری امکان همراهی ندارد.

این باستان‌شناس افزود: قطعا من یکی از طرفداران حضور همکاران باستان‌شناس و مرمتگر استانی هستم، در سال‌های اخیر متخصصان اهل استان کرمان هم خیلی به ما کمک کردند از جمله آقایان دانشی و علیدادی‌سلیمانی حضورشان بسیار مفید بوده و امیدواریم در ادامه مسیر، نیروهای جوان‌تر هم به ما بپیوندند.

سیدسجادی در پاسخ به این پرسش خبرنگار ایرنا که آیا در صدور ویزای باستان‌شناسان خارجی مشکلی وجود ندارد؟ اظهار کرد: صدور ویزا مقداری زمان می‌برد که خوشبختانه مشکل متخصصانی که قرار است با ما در کنارصندل کار کنند حل شده و تیمی از دانشگاه سالنتو ایتالیا با ما هستند.

وی افزود: با همکاری متخصصانی از دانشگاه شهید بهشتی، امسال مطالعات ژئوفیزیک کنارصندل را نیز همزمان با کاوش‌ها خواهیم داشت تا بخش‌هایی از این محوطه که تردید داریم آثار قابل‌توجهی در آن وجود دارد یا خیر بررسی شود و امیدواریم که به نتایج خوبی برسیم.

آینده نامعلوم ثبت‌جهانی

سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل جیرفت در پاسخ به این نقد که مطالبات مردمی برای ثبت‌جهانی کنارصندل همچنان بی‌پاسخ مانده است، گفت: ثبت جهانی شرایطی نیاز دارد و کار ساده‌ای نیست. کنارصندل به طور بالقوه می‌تواند ثبت جهانی شود ولی شرایط و ضوابطی نیاز است که باید تامین شود.

سیدسجادی افزود: یکی از اقداماتی که برای ثبت‌جهانی ضروری است محصور کردن تپه و دیگری فعالیت کارگاه باستان‌شناسی در تمامی طول سال است که در حال حاضر، هیچ‌یک از این شرایط را نداریم.

وی ادامه داد: برای ثبت‌جهانی یک محوطه باستانی در حوزه انتشارات هم نیاز است اقدامات گسترده‌ای انجام شود که خوشبختانه با انتشاراتی که از گذشته تاکنون داشته‌ایم از این نظر وضعیت بسیار خوبی در کنارصندل وجود دارد.

این باستان‌شناس در پاسخ به این پرسش که چند فصل کاوش دیگر برای شناخت بهتر کنارصندل و ثبت‌جهانی آن نیاز است؟ اظهار کرد: در شهرسوخته ۳۹ فصل کاوش انجام شد و در نهایت پنج درصد از این تپه کاوش شد. ما از تکنولوژی آینده خبر نداریم و نمی‌دانیم چقدر پیشرفت می‌کند و چه امکانات جدیدی در اختیار باستان‌شناسان قرار می‌دهد.

وی افزود: با وضعیت اعتبارات کنونی و بیل و کلنگ و امکانات و ابزارهای امروزی، حداقل ۳۰ فصل دیگر نیاز است و ۲ نسل دیگر از باستان‌شناسان باید در کنارصندل جیرفت کار کنند.